1. Tình hình triển khai
Ngày 08/01/2015, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 19/QĐ-TTg phê duyệt Đề án thí điểm cấp phiếu lý lịch tư pháp qua dịch vụ bưu chính, đăng ký cấp phiếu lý lịch tư pháp trực tuyến (Đề án 19), trong đó có trường hợp cấp phiếu lý lịch tư pháp (LLTP) trực tuyến mức độ 3: người dân gửi hồ sơ yêu cầu cấp phiếu LLTP trực tuyến và nhận kết quả trực tiếp tại Sở Tư pháp. Kết quả tổng kết 03 năm thực hiện Đề án 19 (tính đến ngày 31/10/2017), theo thống kê của Bộ Tư pháp thì Sở Tư pháp Khánh Hòa đứng đầu cả nước về việc cung cấp dịch vụ cấp phiếu LLTP theo phương thức trực tuyến mức độ 3: gửi hồ sơ yêu cầu cấp phiếu LLTP trực tuyến và nhận kết quả trực tiếp tại Sở Tư pháp. Theo đó, Khánh Hòa đã tiếp nhận và giải quyết thành công 1.956 hồ sơ cấp phiếu LLTP trực tuyến, trong khi hai thành phố lớn là Thành phố Hồ Chí Minh không có hồ sơ phát sinh, thành phố Hà Nội chỉ phát sinh 05 hồ sơ.
Kể từ khi Đề án 19 được ban hành, Sở Tư pháp Khánh Hòa xác định việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 đối với thủ tục cấp phiếu LLTP là bước đột phá trong cải cách thủ tục hành chính. Do vậy, Sở đã có nhiều giải pháp đẩy mạnh tuyên truyền và tạo mọi điều kiện hỗ trợ người dân nộp hồ sơ trực tuyến. Sở đã làm việc với Ngân hàng thương mại cổ phần Quốc tế (VIB) – chi nhánh Nha Trang, Cục công nghệ thông tin (Bộ Tư pháp) để hỗ trợ người dân trong việc thanh toán lệ phí trực tuyến; Bên cạnh công chức Một cửa, Sở còn phân công 01 công chức phụ trách cải cách hành chính tư vấn, giúp đỡ người dân kịp thời thông qua điện thoại di động. Đặc biệt là việc triển khai mô hình “Điểm truy cập Internet, hỗ trợ dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và 4” tại Bộ phận Một cửa Sở Tư pháp đã mang lại hiệu quả tích cực và thiết thực. Mô hình này đã đạt giải Khuyến khích tại cuộc thi “Mô hình, sáng kiến cải cách hành chính của công chức, viên chức trẻ” lần thứ III, năm 2017 do tỉnh Khánh Hòa tổ chức. Năm 2017, Sở Tư pháp Khánh Hòa chỉ đạt 1.638 hồ sơ trực tuyến nhưng năm 2018 đã tiếp nhận và xử lý thành công 2.167 hồ sơ trực tuyến (tăng 24.4% so với năm 2017). Với những nỗ lực và bền bỉ của cán bộ, công chức, viên chức và người lao động ngành Tư pháp trong việc tuyên truyền nộp LLTP trực tuyến bước đầu đã có kết quả tích cực: người dân đã quan tâm, biết và dần làm quen với cách thức nộp hồ sơ trực tuyến LLTP.
(Hình minh họa)
Bên cạnh kết quả đạt được nêu trên, việc triển khai cấp phiếu LLTP trực tuyến mức độ 3 vẫn còn rất nhiều khó khăn và thách thức cần phải kiên trì tháo gỡ.
Thứ nhất, đa số người dân vẫn quen với cách thức “truyền thống” là đến Bộ phận một cửa Sở Tư pháp để nộp hồ sơ, đảm bảo chắc chắn nhận được câu trả lời của cơ quan nhà nước sau khi nộp hồ sơ. Trong khi nộp hồ sơ trực tuyến, người dân phải chờ đợi câu trả lời thông qua mạng internet. Thực tế, trong tình trạng biên chế công chức giao cho Sở Tư pháp liên tục phải tinh giản nhưng khối lượng công việc ngày càng nhiều và phức tạp (năm 2018, lượng hồ sơ hành chính phát sinh tăng 41.4% so với cùng kỳ năm 2017; Qúy I năm 2019 tăng 57.2% so với cùng kỳ năm 2018) mà cơ quan chỉ bố trí được 01 biên chế phụ trách Bộ phận một cửa có nhiệm vụ hướng dẫn và tiếp nhận hồ sơ nộp trực tiếp và trực tuyến. Do vậy, việc kiểm tra, xử lý hồ sơ trực tuyến có lúc chưa kịp thời và chu đáo. Từ đó, làm suy giảm niềm tin của người dân đã và đang bắt đầu tìm hiểu dịch vụ cấp phiếu LLTP trực tuyến.
Thứ hai, công nghệ thông tin là “linh hồn” của dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 nhưng các phần mềm trực tuyến không ổn định, chưa đáp ứng được nhu cầu nộp và xử lý hồ sơ trực tuyến. Phần mềm “dịch vụ cấp phiếu lý lịch tư pháp trực tuyến” do Bộ Tư pháp triển khai còn thường xuyên bị lỗi, không truy cập được; Trung tâm dịch vụ hành chính công trực tuyến tỉnh Khánh Hòa mới vận hành từ tháng 8/2018, xử lý thông tin còn chậm, một số tính năng đang trong giai đoạn hoàn thiện, chưa được nhiều người dân biết đến. Trong khi ngành Tư pháp đang tích cực tuyên truyền, giới thiệu những tiện ích của việc nộp hồ sơ trực tuyến đến với người dân thì những lỗi phát sinh thường gặp của các phần mềm trực tuyến (nằm ngoài khả năng của Sở) đã làm giảm tác dụng tuyên truyền và sức thuyết phục, niềm tin của nhười dân, cán bộ, công chức đối với dịch vụ công trực tuyến.
Thứ ba, phương thức cấp phiếu lý lịch tư pháp trực tuyến mức độ 3 theo Đề án 19 vẫn còn nhiều hạn chế, chưa thật sự tạo điều kiện thuận lợi cho người dân. Theo Đề án 19, khi lựa chọn phương thức nộp hồ sơ trực tuyến qua mạng, người dân vẫn phải đến Sở Tư pháp một lần để đối chiếu hồ sơ gốc và nhận kết quả. Trong khi nếu lựa chọn phương án nộp hồ sơ trực tiếp tại Sở Tư pháp và nhận kết quả qua dịch vụ bưu chính thì người dân cũng chỉ phải đi lại một lần mà cách thức thực hiện thì đơn giản và chắc chắn hơn. Trường hợp người dân ở xa không có điều kiện đến trực tiếp để làm hoặc nhận hồ sơ thì người dân sẽ lựa chọn cách thức nộp hồ sơ và nhận kết quả qua dịch vụ bưu chính. Khi công chức tư vấn, giải thích cho người dân về những cách thức nộp hồ sơ thì đa số người dân đều tỏ ra thất vọng khi biết rằng nộp trực tuyến vẫn phải đến Sở Tư pháp nhận kết quả. Đây là nguyên nhân căn bản cần phải có giải pháp giải quyết nếu cơ quan nhà nước muốn tiếp tục đẩy mạnh cấp phiếu LLTP trực tuyến mức độ 3.
Khi bản thân nó không có ưu điểm nổi trổi thì việc đẩy mạnh tuyên truyền nộp LLTP trực tuyến là điều khó thực hiện. Tuy vậy, Sở Tư pháp vẫn phải thực hiện vì không làm sẽ không hoàn thành chỉ tiêu do trên giao; (UBND tỉnh không giao chỉ tiêu thì sẽ ảnh hưởng đến kết quả cải cách hành chính của địa phương). Năm 2018, tỉnh giao cho Sở Tư pháp 35% hồ sơ trực tuyến trên tổng số hồ sơ LLTP phát sinh nhưng Sở Tư pháp chỉ đạt được khoảng 26%. Dự kiến năm 2019, tỉnh sẽ tiếp tục tăng tỷ lệ giao chỉ tiêu cho Sở Tư pháp lên 40%, đã tạo thành áp lực lớn cho đội ngũ cán bộ, công chức thực thi công vụ. Giải pháp để thu hút người dân hưởng ứng nộp LLTP trực tuyến không chỉ dừng lại ở cách thức tuyên truyền, vận động người dân của Sở Tư pháp mà cốt lõi là phải thay đổi cách làm trực tuyến mức độ 3 theo Đề án 19.
3. Kiến nghị, đề xuất
Vấn đề mấu chốt là phải có giải pháp tích hợp giữa trực tuyến và bưu chính để người dân không phải đến cơ quan nhà nước nhận hồ sơ, tạo nên ưu điểm nổi trội của phương thức này so với những phương thức khác. Làm được vậy mới thực sự mang lại thuận lợi, tiết kiệm chi phí cũng như thời gian cho người dân.
Theo Quyết định 877/QĐ-TTg ngày 18/7/2018 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục dịch vụ công trực tuyến mức độ 3, mức độ 4 để các Bộ, ngành, địa phương thực hiện trong các năm 2018-2019 thì thủ tục Cấp phiếu LLTP cho công dân Việt Nam, người nước ngoài đang cư trú tại Việt Nam được cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ 3.
Căn cứ Điều 3 Nghị định số 43/2011/NĐ-CP ngày 13/6/2011 của Chính phủ quy định về việc cung cấp thông tin và dịch vụ công trực tuyến trên trang thông tin điện tử hoặc cổng thông tin điện tử của cơ quan nhà nước; Khoản 3 Điều 5 Thông tư 32/2017/TT-BTTTT ngày 15/11/2017 của Bộ Thông tin và Truyền thông quy định về việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến và bảo đảm khả năng truy cập thuận tiện đối với trang thông tin điện tử hoặc cổng thông tin điện tử của cơ quan Nhà nước thì thủ tục hành chính mà cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 thì người dân được hưởng những tiện ích sau:
- Nộp hồ sơ điện tử: khai báo thông tin, cung cấp các tài liệu liên quan (nếu có) dưới dạng tệp tin điện tử đính kèm và gửi hồ sơ trực tuyến tới cơ quan cung cấp dịch vụ.
- Cơ quan hành chính xử lý hồ sơ điện tử.
- Việc thanh toán phí, lệ phí (nếu có) và nhận kết quả được thực hiện trực tiếp tại cơ quan cung cấp dịch vụ hoặc qua dịch vụ bưu chính.
Như vậy, pháp luật cho phép đối với dịch vụ công trực tuyến mức độ 3, người dân không phải nộp hồ sơ gốc, có thể nhận kết quả qua dịch vụ bưu chính, điều đó có nghĩa là người dân có thể không phải đến cơ quan nhà nước.
Tuy nhiên, Đề án 19 chưa cho phép điều này có thể vì lý do liên quan đến tính bảo mật về thông tin của phiếu LLTP. “Lý lịch tư pháp là lý lịch về án tích của người bị kết án bằng bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, tình trạng thi hành án và về việc cấm cá nhân đảm nhiệm chức vụ, thành lập, quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã trong trường hợp doanh nghiệp, hợp tác xã bị Tòa án tuyên bố phá sản” (Khoản 1 Điều 2 Luật Lý lịch tư pháp). Khoản 2 Điều 4 Luật Lý lịch tư pháp quy định nguyên tắc quản lý lý lịch tư pháp phải “bảo đảm tôn trọng bí mật đời tư của cá nhân”. Cách thức trực tuyến mức độ 3 mà Đề án 19 đang thực hiện yêu cầu người nộp hồ sơ phải đến Sở Tư pháp để đối chiếu hồ sơ và nhận kết quả nhằm xác định được tính chính xác tư cách pháp lý của người xin cấp phiếu lý lịch tư pháp, đảm bảo được nguyên tắc tôn trọng bí mật đời tư của cá nhân. Nếu dịch vụ cấp phiếu trực tuyến mức độ 3 cho phép người dân không phải đến cơ quan nhà nước để nộp hồ sơ và nhận kết quả thì khả năng xâm phạm nguyên tắc trên có thể xảy ra. Cơ quan quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp lo lắng sẽ có trường hợp lợi dụng ưu điểm của dịch vụ công trực tuyến giả mạo giấy tờ yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp, xâm phạm đến bí mật đời tư của cá nhân.
Tuy nhiên, theo quan điểm riêng của tác giả, cơ quan nhà nước không thể vì muốn đảm bảo nhiệm vụ quản lý của mình được thực hiện tốt mà hạn chế quyền tự do của công dân. Người dân được phép làm những điều mà pháp luật không cấm. Trường hợp làm điều pháp luật cấm thì chúng ta đã có chế tài nghiêm khắc để xử lý trách nhiệm đối với cá nhân vi phạm.
Khoản 2 Điều 51 Luật Lý lịch tư pháp quy định:
“2. Người nào vi phạm quy định của Luật này thì tuỳ theo tính chất, mức độ vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật”. Pháp luật quy định hành vi sử dụng giấy tờ giả để yêu cầu cấp phiếu LLTP sẽ bị phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng; Sử dụng phiếu LLTP của người khác bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng (Điều 38 Nghị định 110/2013/NĐ-CP của Chính phủ). Mức phạt này cũng đã đủ mức nghiêm khắc để răn đe với hành vi vi phạm.
Tại Khánh Hòa, từ khi Luật Lý lịch tư pháp có hiệu lực thì chưa có trường hợp xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này. Đồng thời, từ tháng 01/2018, giữa Sở Tư pháp và Công an tỉnh (PV27) đã kết nối được việc liên thông tin học trên Phần mềm Một cửa nên công tác phối hợp xác minh thông tin LLTP hoàn toàn được thực hiện trên môi trường mạng và được duy trì ổn định đến nay. Do đó, việc người dân nộp hồ sơ trực tuyến LLTP đã góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu hồ sơ điện tử ngay từ đầu vào, cán bộ Một cửa sẽ không phải scan hồ sơ để đưa lên hệ thống, phù hợp với xu thế phát triển của cải cách thủ tục hành chính. Trung tâm dịch vụ hành chính công trực tuyến tỉnh Khánh Hòa là giải pháp kỹ thuật mới, tiên tiến mang lại nhiều tiện ích cho công dân. Khánh Hòa cho phép người dân lựa chọn, có thể nộp hồ sơ cấp phiếu LLTP trực tuyến mức độ 3 thông qua phần mềm trực tuyến của Bộ Tư pháp hoặc Trung tâm dịch vụ hành chính công trực tuyến tỉnh. Nếu nộp hồ sơ trực tuyến trên Trung tâm dịch vụ hành chính công trực tuyến thì mỗi người dân chỉ được cấp duy nhất một tài khoản người dùng, đảm bảo được tính bảo mật thông tin của người nộp thủ tục hành chính. Như vậy, Khánh Hòa dường như đã từng bước xây dựng, hoàn thiện về các điều kiện thuận lợi để tiếp tục triển khai cấp phiếu LLTP trực tuyến mức độ 3, phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân.
Do đó, mong muốn khi đánh giá, tổng kết kết quả thực hiện Đề án 19 thì Bộ Tư pháp có cách nhìn toàn diện, sâu sắc hơn đối với việc tiếp tục triển khai việc cấp phiếu LLTP trực tuyến mức độ 3 theo chỉ đạo của Chính phủ (tại Quyết định 877/QĐ-TTg ngày 18/7/2018). Bên cạnh việc tiếp tục nâng cấp, cải tiến phần mềm trực tuyến, chúng ta cần mạnh dạn kết hợp tính năng trực tuyến và bưu chính, cho phép người dân khi nộp hồ sơ LLTP trực tuyến mức độ 3 không phải gửi hồ sơ gốc đến Sở Tư pháp và có thể nhận kết quả qua dịch vụ bưu chính theo quy định của pháp luật quy định về dịch vụ công trực tuyến. Nhớ lời Bác Hồ dạy “Việc gì lợi cho dân ta phải hết sức làm. Việc gì hại đến dân ta phải hết sức tránh. Chúng ta phải yêu dân, kính dân thì dân mới yêu ta, kính ta”. Phiếu LLTP ngày càng được xã hội quan tâm nên số lượng hồ sơ phát sinh ngày càng cao, việc cải cách hành chính đối với thủ tục này là điều cần thiết phải tiếp tục đẩy mạnh để góp phần xây dựng một nền hành chính phục vụ vì dân./.
Tâm An